Nhân giống hoa bằng phương pháp vô tính

Hình đại diện Nhân giống hoa bằng phương pháp vô tính
Hình đại diện Nhân giống hoa bằng phương pháp vô tính

Phương pháp vô tính là hình thức tạo ra các cây mới nhờ các cơ quan sinh dưỡng, không có quá trình thụ phấn thụ tinh. Trong phương pháp này có các hình thức: chiết cành, tách chồi, tách mầm, ghép cây, nuôi cấy Invitro.

Các hình thức nhân giống vô tính có các ưu nhược điểm sau:

Ưu điểm: cây con giữ được các đặc điểm quí của cây mẹ, tạo được cây giống đồng đều với số lượng lớn.

Nhược điểm: một số hình thức nhân giống phải đầu tư cơ sở vật chất hiện đại, cây hân giống liên tục quá nhiều đời thì dễ bị thoái hoá.

Nhân giống bằng chiết cành

Là hình thức phổ biến đặc biệt trong hoa cây cảnh dùng chủ yếu cho một số cây cảnh mọc rễ khó và quý hiếm như cây tùng, cây bách, ngọc lan, mẫu đơn.

Chọn cành: Để chiết được cành tết phải chọn những cành đều tán, lá bánh tẻ và cành ở giữa tán, không chiết các cành la, cành vượt. Chọn cành khoẻ, lá xanh đậm không sâu bệnh, cành không có hoa quả, cành có đường kính 0,4 – 1 cm ở gốc cành, chiều dài cành 30 – 40 cm là thích hợp.

Thời vụ: ở các tỉnh phía Bắc, chiết cành chủ yếu vào vụ xuân, nhưng khi chiết cần phải căn cứ vào tình hình sinh trưởng của cây và thời tiết. Một số cây có thể chiết cây vào tháng 11 tháng 12 thời kỳ cây ngủ nghỉ, lưu thông nhựa ít (hoa ngọc lan thường được chiết vào tiết Đông chí 22-24/12)

Khoanh vỏ cành chiết sau khi chọn cành, ta cắt một khoanh vỏ dài từ 1,5 – 2,5 em; bóc vỏ, cạo sạch. Sau khi khoanh vỏ, phơi cành trong điều kiện tự nhiên 2- 3 ngày đối với cây khó ra rễ. Để nâng cao khả năng ra rễ của cành chiết có thể dùng chất kích thích sinh trưởng: NAA, IAA, IBA… nồng độ 2000 – 8000ppm bôi vào vết cắt và bó bấu ngay hoặc có thể pha các chất kích thích thành dung dịch với nồng độ 10-100ppm, trộn đều với hỗn hợp bầu để bó vào chỗ khoanh của cành chiết.

Nguyên liệu bó bầu: là những chất xốp giữ ẩm, tạo điều kiện cành chiết ra rễ tốt, có thể dùng rơm rạ mục, bèo khô hoặc mùn cưa, khử trừng bằng hơi nóng diệt khuẩn phơi khô sử dụng dần. Cũng có khi dùng bùn ao, đất nhẹ pha cát phơi khô, đập nhỏ rây lấy bội trộn 7 đất + 3 rơm rác, làm ẩm tới 70% độ ẩm bão hoà.

Bó bầu: Tạo bầu có hình thuôn dài, đưa vào chỗ khoanh của cành chiết, buộc dây 2 đầu và ở giữa bầu để cố định bầu trên cành chiết.

Cắt cành, giâm cành: Sau khi chiết 30 – 40 ngày hoặc có khi lâu hơn, trên bầu sẽ ra nhiều rễ, rễ chuyển sang màu vàng, có nhiều rễ tơ là có thể cắt cành chiết đưa đi trồng. Những cây trồng khó sống, cần phải hạ xuống một khu giâm riêng, sau khi cây ra rễ và lá mới trồng ra ruộng sản xuất.

Nhân giống bằng tách chồi

Thường áp dụng trên cây ngắn ngày (cúc, đồng tiền, thược dược).

Ưu điểm: cây nhanh ra hoa, sớm được thu hoạch, giữ được các đặc điểm tốt của cây mẹ.

Nhược điểm: cây không đồng đều, hệ số nhân thấp, dễ bị lan truyền các loại nấm bệnh.

Để tiến hành người ta thường trồng ở mật độ dày, chăm sóc, vun gốc để cho cây mẹ ra nhiều chồi. Cây tách chồi có thể trồng trực tiếp ra vườn sản xuất hoặc giâm ươm trong vườn ươm khi cây đạt tiêu chuẩn và thời tiết thuận lợi sẽ đem trồng ở vườn sản xuất. Việc lấy giống bằng cách tách chồi không được nhiều, nhưng cây thường ra hoa nhanh, hoa cũng có chất lượng tốt.

Nhân giống bằng cách tách cây thường thực hiện vào tháng 4-5, lúc này có khí hậu thích hợp và từ 1/5-1/10 là thời gian nhiệt độ cao, là thời gian hoa cắt kể cả hoa đồng tiền bán được số lượng ít, giá rẻ, cây mẹ trồng trong nhà vườn sau khi ra hoa rộ, sản lượng hoa không nhiều nên không ảnh hưởng lớn đến giá trị sản lượng sau khi tách cây. Cây con sau khi tách trồng 4-5 tháng đến tháng 10 lại có thể ra hoa nên có thể có hiệu quả kinh tế cao. Khi tách chú ý vị trí vết tách phải ở chỗ tiếp xúc nhỏ nhất giữa các nhánh để không làm tổn thương lớn đến chồi được tách.

Nhân giống bằng củ

Một số loài hoa lay ơn, huệ, loa kèn, lily… thường trồng bằng củ.

Ưu điểm: cây nhanh ra hoa, giữ được các đặc điểm tốt của cây mẹ.

Nhược điểm: cây không đồng đều nếu không được phân loại của tốt, hệ số nhân thấp dễ bị lan truyền các loại nấm bệnh.

Muốn có củ giống tốt, vườn cây giống phải được bón phân đầy đủ cân đối, đặc biệt lưu ý tăng cường phân kali để củ không bị sâu bệnh, to. Thu củ vào ngày nắng ráo, củ được rửa sạch hong khô và xử lý khử trùng rồi đưa vào kho cất giữ. Kho bảo quản phải khô ráo, sạch sẽ hạn chế mầm mọc sớm. Tuỳ theo củ mà có thể đưa ra trồng ngay hoặc bảo quản trong thời gian dài khi có điều kiện thì trồng ra vườn sản xuất.

Đối với hoa tay là loại nhân giống chủ yếu bằng củ, đối với các cây nhỏ cần ngắt nụ và nhổ bỏ cây bị bệnh một cách kịp thời. Khi cây thu hoạch hoa, để một thời gian lá héo nên đào củ ngay. Khi đào củ không tách củ ngay củ mẹ với củ con, đợi 1-2 ngày sau loại bỏ đất bùn và rễ rồi mới tách. Cần chú ý là củ được đào về phải để nơi khô mát, tránh không được phơi ra ánh nắng làm khô vẩy. Khi thu hoạch nếu thân cây chưa khô hẳn thì hãy đặt cây vào nơi dâm mát 2-3 ngày, để cho dinh dưỡng trong thân dồn hết về củ rồi mới cắt thân. Mỗi củ mẹ đều có thể có 3-5 củ con tương đối lớn (chu vi 5cm trở lên) và 4 – 8 củ nhỏ (chu vi 1-3cm). Củ mẹ được phân loại theo độ lớn để dùng, lấy củ con có chu vi 5cm trở lên đem trồng sau 1 năm có thể thành củ để sản xuất hoa (loạn) trở lên. Củ có chu vi 1-3cm thì phải trồng 2 năm mới thành củ sản xuất hoa được.

Nhân giống bằng giâm cành

Là phương pháp nhân vô tính, người ta cắt rời một bộ phận cành hay rễ. Tìm các biện pháp tác động cho chúng ra rễ, để trở thành cây sống độc lập, phát triển tốt. Hiện nay thường áp dụng đối với một số loài hoa cúc, hồng, cẩm chướng.

Ưu điểm: 

Có hệ số nhân giống cao vì từ 1 đoạn cành, 1 đoạn rễ hoặc 1 đoạn thân ta có thể tạo ra một cây giống mới.

Cây giống giữ được những đặc điểm di truyền quí của cây mẹ

Vườn cây đồng đều nên thuận lợi cho chăm sóc và thu hoạch

Có thể tạo ra vườn gốc ghép đồng đều từ các cây giâm cành, khắc phục sự không đồng đều của cây gieo hạt (sử dụng giâm cành Tầm xuân làm gốc ghép cho các giống hoa hồng quí).

Có thể sản xuất cây giống theo qui mô công nghiệp.

Nhược điểm:

Cây giống nhỏ, sinh trưởng chậm ở thời kì đầu nên thời gian tạo cây giống lâu.

Nếu sản xuất lớn phải đầu tư các trang thiết bị (nhà giâm, máy phun mù…)

Các bước tiến hành

+ Chọn những cành bánh tẻ từ các cây mẹ khoẻ mạnh, được phòng trừ sâu bệnh tốt, cắt thành từng đoạn dài 13 – 15 em, trên đó có mang từ 2- 3 mắt khoẻ, rồi giâm vào trong đất cho đến lúc ra rễ. Những cây to nhiều nhựa mủ, cần cắt đoạn cành để cho ráo nhựa mủ rồi mới đem giâm.

Đất giâm phải là đất cát, phù sa nhẹ, đất xốp có thể giữ ẩm tốt và thoáng khí. Đất phải xử lý hoá chất để diệt nấm, vi khuẩn, có thể dùng Formalin 1180 xử lý đất trước 7­10 ngày, đất đã dùng nhiều lần phải thay đất khác hay phải khử trùng triệt để.

Hom khó ra rễ, nảy mầm, ta nên xử lý chất kích thích, có thề dùng IBA, .NAA… nên xử lý nhanh ở nồng độ 2000 – 10.000 ppm. Sau khi cắm hom, phải phun nước giữ ẩm, thường phun mù để thâm hom luôn bão hòa hơi nước, tránh sự thoát hơi nước làm chết hom. Sau khi phun có thể dùng màng Polyetylen che đậy để chống gió, không bốc hơi nước nhanh, hoặc phủ một lớp rơm rạ mỏng thay màng Polyetylen để giữ ẩm.

Sau khi giâm cành nếu không có hiện tượng cành thâm đen, thối… là dấu hiệu sẽ cành giâm ra rễ.

Khi rễ có màu vàng nhạt, hay màu lì sắt, khi nhổ lên có bám nhiều đất bột xung quanh rễ, lúc dù có thể đem trồng, cũng có khi cây yếu, ta phải cho qua vườn ươm để cây làm quen với ánh sáng, đất đai.

Một số hoa kết hợp vườn ươm và nhà giâm ngay tại chỗ. Trên vườn ươm chia ra các luống 1,2m – 1,5 m đất làm nhỏ, nện hơi chặt, mặt luống rải một lớp cát mỏng 5- 10 cm sau đó cắm cành giâm. Cắm cọc đầu luống làm giàn phủ cót để cây ra rễ, sau đó mở che sáng dần dần.

Nhân giống bằng ghép cây

Ghép là phương pháp nhân giống vô tính được thực hiện bằng sự kết hợp của bộ phận cây này với bộ phận cây khác tạo thành một tổ hợp ghép cùng sinh trưởng, cùng phát triển như một cây thống nhất. Khi ghép ta gắn một bộ phận của cây giống (mắt ghép hay cành ghép) sang một gốc cây khác (gọi là gốc ghép) để tạo nên một cây mới, mà vẫn giữ được các đặc tính của cây giống ban đầu. Bằng các biện pháp nhất định làm cho tượng tầng của gốc ghép và mắt ghép hoặc cành ghép tiếp xúc với nhau, nhờ sự hoạt động và tái sinh của mô phân sinh tượng tầng làm cho gốc ghép và mắt ghép gắn liền với nhau, cây ghép sẽ phát triển thành một thể thống nhất. Cây hoa ghép thường được áp dụng đối với một số loài hoa: đào, hồng, mai…

Ưu điểm

Cây ghép sinh trưởng tốt, tuổi thọ cao nhờ rễ của gốc ghép hoạt động tốt.

Cây ghép giữ được các đặc điểm tốt của cây mẹ, điều này có được do mắt ghép lấy từ cơ quan sinh trưởng trên cây mẹ đã thành thục, các đặc tính di truyền đã ổn định.

Cây ghép sớm ra hoa vì tuổi của mắt ghép và cành ghép đã thành thục, có thể tiếp tục giai đoạn phát dục của cây mẹ.

Có hệ số nhân giống cao, trong thời gian ngắn có thể tạo ra một số lượng lớn cây giống

Duy trì được nòi giống đối với những giống không có hạt hoặc chiết, giâm cành khó ra rễ.

Nâng cao được sức chống chịu của giống: chịu hạn, chịu úng, chịu sâu bệnh,… trên cơ sở chọn được giống gốc ghép thích hợp.

Nhược điểm

Cây ghép dễ bị nhiễm bệnh nếu không chú ý chọn mắt ghép, gốc ghép sạch bệnh.

Đòi hỏi cán bộ nhân giống phải có trình độ, có tay nghề thành thạo.

Phải có các dụng cụ chuyên môn: dao ghép, kéo cắt cành, dây nilon.

Lấy mắt ghép liên tục nhiều đời của một giống để ghép có thể dẫn đến hiện tượng thoái hoá giống

Các bước tiến hành:

+ Chuẩn bị gốc ghép: cây gốc ghép thường cùng bộ, cùng họ, cùng loài với cây ghép được sản xuất bằng cách gieo hạt trên luống hoặc trong bầu ngon (đào, mận… ) hoặc giâm cành (hồng, thược dược…)

+ Thời vụ ghép thường ghép khi có thời tiết mát: vụ Xuân (tháng 2-4), vụ Thu (tháng 8-10). Một số loại cây rụng lá đào, mai có thể ghép vào vụ Đông trước khi cây bật mầm.

+ Các phương pháp ghép có nhiều cách ghép, nhưng thường được chia làm 2 loại ghép cành và ghép mắt:

Ghép cành: ghép áp, ghép nêm, ghép cành bên…

Ghép mắt: cửa sổ, chữ T, mắt nhỏ có gỗ…

Một số cách ghép thông dụng

Ghép áp

Cây gốc ghép được trồng trong túi bầu PE (polyetylen) kích thước 10 x 15cm hoặc 15 x 20cm. Khi gốc ghép có đường kính tương đương cành ghép ta chọn vị trí treo gốc ghép và sửa sang cành ghép: cắt hết lá, cành tăm, cành gai ở vị trí định ghép. Dùng dao sắc cắt vát qua phần vỏ đến phần gỗ của gốc ghép và cành ghép (dài 1,5 – 2,0 cm, rộng 0,4 – 0,5cm). Dùng dây ngon buộc chặt gốc ghép và cành ghép lại với nhau ở vị trí ghép.

Hàng ngày tưới nước cho cây gốc ghép và cây mẹ. Sau ghép 30 – 45 ngày, vết ghép liền có thể cắt gốc của cành ghép và ngọn của gốc ghép để tạo thành cây ghép. Để bảo đảm ta có thể cắt gốc cành ghép làm 2 lần lần đầu cắt 1/2 đường kính, sau 5-10 ngày thì cắt hoàn toàn. Kiểu ghép này cho tỷ lệ sống cao, nhưng tốn công và hệ số nhân giống thấp, chỉ áp dụng đối với việc nhân giống một số cây hoa khó ghép mà không cần đến số lượng cây giống lớn.

Ghép nêm hay ghép cành bên

Kiểu ghép này còn gọi là ghép đoạn cành, đây là kiểu ghép tương đối phổ biến đối với nhiều loại cây ăn quả; loại ghép này thường áp dụng đối với các loại cây khó lấy mắt: gỗ cứng, vỏ giòn, khó bóc hoặc ghép trong những thời vụ khó khăn khi nhiệt độ và ẩm độ tháp, sự chuyển động nhựa trong cây kém. Hiện nay kiểu ghép cành bên được áp dụng nhân giống ở cây hoa hồng, cây cảnh…

Thao tác cụ thể như sau:

+ Làm vệ sinh gốc ghép trước 1 tuần, cắt bỏ bớt cành phụ, gai ở đoạn thân cách mặt đất 15-20cm, làm sạch cỏ vườn, bón phân dễ tiêu, tưới nước để cây chuyển động nhựa tốt (nên để lại những lá mọc ở gốc ghép nhằm tiếp tục cung cấp dinh dưỡng cho cây ghép sau khi ghép).

+Trên cây lấy cành ghép, chọn các cành “bánh tẻ” có lá to, mầm ngủ tốt, cắt thành từng đoạn 20-30cm, cắt bỏ lá (chú ý không để mầm ngủ bị sây sát), bó thành từng bó và bảo quản trong bẹ chuối hoặc vải, giấy ẩm.

+ Dùng kéo cắt cành cắt ngang gốc ghép cách mặt đất 20 – 25cm, chẻ dọc gốc ghép theo chiều từ trên xuống dưới dài 2 – 3cm. vết chẻ ở chính giữa gốc ghép (đối với ghép nêm) hoặc một phần vỏ của gốc ghép (đối với ghép cành bên).

+ Cắt 1 đoạn cành ghép có 2 – 3 mắt ngủ, dùng dao vát 2 bên gốc cành ghép (đối với ghép nêm) hoặc vát 1 bên (đối với ghép cành bên). Chú ý vết cắt vát phải thật phẳng để cành ghép có thể tiếp xúc tốt với gốc ghép.

+ Đưa cành ghép vào phần đã chẻ của gốc ghép làm sao cho phần vỏ của gốc ghép phải được tiếp xúc với phần vỏ của cành ghép thật khít. Dùng dây nilon chuyên dùng buộc thật chặt phần ghép giữa gốc ghép và cành ghép, sau đó buộc cuốn lên cả phần cành ghép để giảm sự thoát hơi nước của cành ghép hoặc dùng 1 túi nilon nhỏ chụp ra ngoài bao cả cành ghép và mắt ghép.

+ Sau 2 – 3 tuần,  mầm ghép từ cành ghép mọc và  đâm thủng ngọn mỏng chui ra ngoài.

Ghép mắt

Đây là phương pháp ghép rất phổ biến áp dụng cho nhiều loại cây hoa khác nhau. Kiều ghép này đơn giản, dễ làm, hệ số nhân giống cao. Sau đây xin giới thiệu 2 kiểu

Ghép mắt kiểu “Cửa sổ “

Thường áp dụng đối với các loại cây hoa có vỏ dày, gốc ghép và cành ghép có đường kính tương đối lớn, nhựa trong cây chuyển động tốt, dễ bóc vỏ: ngọc lan, hải đường, hồng…

+ Làm vệ sinh gốc ghép trước 1 tuần, cắt bỏ bớt cành phụ, gai ở đoạn thân cách mặt đất 15-20cm, làm sạch cỏ vườn, bón phần dễ tiêu, tưới nước để cây chuyển động nhựa tốt.

+ Trên cây ấy cành ghép, chọn các cành “bánh tẻ” có lá to, mầm ngủ tốt, có kích thước đường kính cành: 0,3 – 0,5 cm, cắt thành từng đoạn 20 – 30cm, cắt bỏ lá (chú ý không để mầm ngủ bị sây sát), bó thành từng bó và bảo quản trong bẹ chuối hoặc vải, giấy ẩm.

+ Tại gốc ghép chọn chỗ nhẵn nhụi, cách mặt đất 20 – 25cm, mở một “cửa sổ” ở phần vỏ có kích thước 1x 2cm theo hình chữ nhật dọc. Chú ý không làm sây sát lớp tượng tầng sát phần gô của gốc ghép

+ Bóc 1 miệng vỏ trên cành ghép có mắt ngủ ở giữa, kích thước đúng bằng “cửa sổ” đã mở.

+ Đưa mắt ghép vào “cửa sổ” của gốc ghép, đậy “cửa sổ” lại, dùng dây nilon cuốn chặt, kín mắt ghép tạo sự tiếp xúc giữa gốc ghép và mắt ghép.

+ Sau 15 – 20 ngày, cởi dây nilon, kiểm tra mắt ghép thấy vẫn còn tươi là thao tác ghép đã thành công. Nếu mắt ghép khô, chết thì phải ghép lại sang vị trí khác của gốc ghép.

+ Sau khi cởi dây nilon 5-7 ngày thì tiến hành dùng kéo cắt cành cắt ngọn gốc ghép phía trên mắt ghép 1-2 cm. vết cắt phải phẳng, nghiêng về phía đối diện của mắt ghép để nước không chảy vào mắt ghép. Dùng vôi bôi vào chỗ vừa cắt của gốc ghép.

Ghép chữ “T”

Thường áp dụng đối với các loại cây hoa có vỏ mỏng, gốc ghép và cành ghép có đường kính tương đối nhỏ, cành ghép không phang, có mấu lồi, khó bóc vỏ: hoa hồng…

+ Chuẩn bị gốc ghép như đối với ghép “cửa sổ”

+ Cách mặt đất 15 – 20 chỉ dùng dao rạch ngang vỏ 1 cm, đặt dao chính giữa vết rạch trên, rạch 1 đường dọc theo thân cây dài 2 – 3 cm theo chiều từ trên xuống dưới.

+ Cắt mắt ghép nhỏ có đính cuống lá và mắt ghép ở bên ngoài và 1 lớp gỗ mỏng ở bên trong.

+ Đưa mắt ghép vào chỗ đã mở ở gốc ghép theo chiều từ trên xuống dưới, dùng dây ngon cuốn chặt, kín mắt ghép gắn chặt giữa gốc ghép và mắt ghép.

+ Sau 15 – 20 ngày, cởi dây nilon, kiểm tra mắt ghép thấy vẫn còn tươi cuống lá vàng và rụng là thao tác ghép đã thành công. Nếu mắt ghép khô, cuống lá không rụng, thì phải ghép lại sang vị trí khác của gốc ghép.

+ Sau 5 – 7 ngày cởi dây nilon thì tiến hành dùng kéo cắt cành cắt ngọn gốc ghép phía trên mắt ghép 1 – 2 cm. vết cắt phải phẳng, nghiêng về phía đối của gốc ghép để nước không chảy vào mắt ghép. Dùng vôi bôi vào chỗ vừa cắt của gốc ghép.

Trên đây là một số kiểu ghép chủ yếu đối với nhân giống cây hoa. Căn cứ vào từng giống, loài, điều kiện cụ thể của gốc ghép, mắt ghép, cành ghép và thao tác của người ghép có thể chọn kiểu ghép cho thích hợp.

Chăm sóc cây sau khi ghép

+ Sau khi cắt ngọn gốc ghép, các mầm gốc ghép mọc lên nhiều, cần loại bỏ để tập trung dinh dưỡng cho mầm của mắt ghép phát triển. Khi mầm ghép cao 15 – 20cm thì bắt đầu làm cỏ, vun gốc và bón phân. Mầm ghép cao 40 – 50cm thì tuỳ giống cây hoa có thể bấm ngọn, tạo hình, để trên cây 2 – 3 cành cấp 1, cách nhau 15 – 20cm phân bố về các phía để tạo khung tán cho cây.

+ Chú ý phòng trừ sâu bệnh, nhất là các loại sâu ăn lá, hại mầm non của cây ghép.

Bảo quản cành ghép, mắt ghép

+ Cành ghép sau khi cắt phải được ghép ngay, để lâu tỷ lệ ghép sống sẽ thấp. Nếu phải vận chuyển xa có thể cắt cành ghép dài 20 – 30cm, để hom trong bẹ chuối, giấy bản hoặc vải hàng ngày dấp nước 2  lần. Khi ghép loại bỏ những mắt ở đầu và cuối cành ghép.

Dụng cụ và thao tác ghép

Để ghép thành công, dụng cụ và thao tác ghép cần chú ý thực hiện tốt các vấn đề sau:

+ Dao ghép phải bằng loại thép tốt, đủ độ cứng, tốt nhất là loại thép không gỉ, dao phải được mài sắc để đảm bảo cắt mát ghép, cành ghép phải phẳng, mịn, ngọt, không xơ và chính xác. Dao ghép tốt nhất là loại dao ghép Trung Quốc mài phang 1 bên để khi cắt vết cắt không bị vặn.

+ Dây ghép nên dùng loại dây ngon tự huỷ chuyên để ghép, vừa bền, chắc.

+ Kéo cắt cành dùng để cắt cành ghép, gốc ghép không bị dập nát.

+ Thao tác cắt mắt ghép, gốc ghép phải nhanh, chuẩn xác để tránh ôxy hoá và tạo mặt phẳng không có khe hở giữa gốc ghép với mắt ghép hoặc cành ghép.

+ Khi buộc dây nilon phải chặt và chuẩn xác để tượng tầng của gốc ghép với cành ghép hoặc mắt ghép được gắn khít vào nhau.