LIÊN HỆ QUẢNG CÁO: 0989.467.685 - info@caytrongvatnuoi.com

Điều tiết hormon trong chu kỳ động dục ở bò cái

Chỉnh sửa lúc 05/11/2018

Nhiều hormon tham gia vào quá trình điều tiết chu kỳ động dục ở bò cái, ảnh hưởng trực tiếp hoặc cơ bản lên diễn biến của chu kỳ. Đó là:

Các hormon – thần kinh do vùng dưới đồi (hypothalamus) tiết ra

Chúng là những hormon giải phóng: gonadotropin releasing hormoa (GaRH), ví dụ: folliculin releasing hormon (FSH-RH),lutein releasing hormon (LH-RH)… hoặc ức chế: gonadotropin inhibiting hormon (GnIH). Vai trò của các hormon này là điều hoà sự phân tiết các gonadotropin của thuỳ trước tuyến yên vào tuần hoàn máu.

Các hormon glucoprotein khác nhau do thuỳ trước tuyến yên sản xuất ra và tham gia vào chu kỳ động dục

Folliculin stimuling hormon (FSH) – Hormon này kích thích sự phát triển các nang trứng, có sự hiệp đồng với LH.

Tuy nhiên, trong thực tế, hoạt tính đặc trưng của hormon gonadotropin FSH ở bò cái ít được nghiên cứu và người ta vẫn còn tranh cãi về vai trò đồng tác động của nó trong việc lớn lên và phát triển của các bao nang. Đến nay, nhiều nhà nghiên cứu khẳng định rằng FSH không tham gia nhiều vào điều tiết các chức năng sinh sản ở bò cái.

– Lutein hormon (LH) – Hormon lutein hoá. Nó kích thích sự phát triển các nang trứng, có sự hiệp đồng với FSH. Đồng thời gây ra rụng trứng và lutein thể vàng; tạo thuận lợi và giữ cho thể vàng tiết progesteron.

Nhiều công trình nghiên cứu và số liệu thực nghiệm khẳng định rằng hai hormon gonadotropin trong máu ngoại vi (FSH và LH) biến đổi theo nhịp và điều đó là do chúng được tuyến yên xuất tiết theo nhịp. Biên độ và tần số của nhịp tiết là kết quả của mối quan hệ tương hỗ giữa các hormon, nồng độ của chúng. Vào cuối pha nang và đầu pha thể vàng của chu kỳ, nhịp phóng tiết LH rất mau: khoảng 20 – 30 lần mỗi ngày, nhưng với biên độ thấp. Trong khi đó, vào giữa pha thể vàng, nhịp tiết thưa nhưng với biên độ lớn hơn. Lúc gần rụng trứng xảy ra những biến đổi về tần số và biên độ tiết LH và hình thành “đỉnh trước rụng trứng” của hormon này trong máu.

Các hormon do buồng trứng tiết ra giữ vai trò thiết yếu trong quá trình sinh sản là 17β estradiol, progesteron, testosteron. Các chất có hoạt tính sinh dục yếu hơn như: 17α estradiol.

Trước đây người ta thường phân loại các hormon sinh dục steroid thành hormon “đặc trưng giống đực” (bao gồm: testosteron, androsteron, androstendion…) và các hormon “đặc trưng giống cái” (bao gồm: estrogen, progesteron…). Ngày nay, với sự phát triển của phương pháp miễn dịch phóng xạ, các nhà nghiên cứu đã xác định hoàn toàn chính xác là các tuyến nội tiết đặc trưng của con cái có thể tiết các androgen và ngược lại, các tuyến nội tiết đặc trưng của con đực có thể tiết các estrogen. Ví dụ: các buồng trứng của bò cái có thể sản sinh ra lượng hormon androgen lớn gấp 5 – 10 lần lượng hormon estrogen.

Nhìn chung, động thái hàm lượng testosteron trong huyết thanh cũng tương tự như của 17β estradiol. Tuy nhiên, trong thời gian pha thể vàng người ta thấy có các thời kỳ tăng tiết androgen, đặc biệt là vào nửa sau của chu kỳ. Về ý nghĩa sinh học của các androgen ở bò cái, hiện nay vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau và người ta vẫn chưa xác định được chính xác vai trò của nó. Có giả thiết cho rằng, chúng đồng tác động với các estrogen.

Ở bò cái không có chửa, các bao nang trong buồng trứng được xem là nguồn xuất tiết cơ bản hormon estrogen. Trong số các estrogen, 17β estradiol có hoạt tính sinh học mạnh nhất. Mức steroid này trong huyết thanh rất thấp trong suốt thời gian chu kỳ động dục. Sau khi thoái hoá thể vàng và ngay trước khi bắt đầu xuất hiện các dấu hiệu lâm sàng của động dục, hàm lượng hormon này tăng lên.

Đọc thêm  Các bệnh thường găp ở trâu bò

Người ta cũng quan sát thấy có sự tăng mang tính chu kỳ hàm lượng 17β estradiol vào đầu pha thể vàng (ngày thứ 4 – thứ 6 của chu kỳ động dục). Đó là do sự phát triển nhanh chóng của các bao nang vào thời kỳ này. Nhưng các bao nang không thể phát triển đến giai đoạn nang de Graaf và chúng bị thoái hoá.

Prostaglandin F2cx: do nội mạc tử cung không chửa tiết ra, bắt đầu từ ngày thứ 17 của chu kỳ, tác động của nó là làm tiêu biến thể vàng.

Ở bò cái, prostaglandin F2a được tiết vào máu theo nhịp sóng; mỗi sóng kéo dài một vài giờ, tiếp theo là những khoảng thời gian bằng nhau.

Biến đổi hàm lượng trong huyết tương của progesteron (1) prostaglandin F2α(2)và 17β estradiol (3) vào thời gian chu kỳ động dục ở bò cái

Biến đổi hàm lượng trong huyết tương của progesteron (1) prostaglandin F2α(2)và 17β estradiol (3) vào thời gian chu kỳ động dục ở bò cái

Có những bằng chứng không thể bàn cãi là, cả những chất nội tiết khác như: prolactin, cortisol…cũng tham gia vào quá trình điều hoà chu kỳ động dục ở bò cái. Bằng các mối lên hệ tương hỗ phức tạp, chúng cạnh tranh các vị trí liên kết trên các bộ phận tiếp nhận của các cơ quan; chúng tác động đồng thời hay tác động đối kháng hoặc tham gia vào cơ chế điều khiển ngược.

Gần đây, người ta đã khám phá ra là tuyến epiphyse (và melatonin, tạo ra từ các tế bào của tuyến này), các hợp chất opioid (các pentapeptid, gọi là endorfin và enkefalm) cũng tham gia vào diễn biến bình thường của quá trình sinh sản.

Sự thay đổi hàm lượng progesteron có ý nghĩa cực kỳ quan trọng ở bò cái. Một vài ngày sau khi hình thành thể vàng, khoảng ngày thứ 3, thứ 4 của chu kỳ, mô lutein bắt đầu tổng hợp progesteron và tiết vào máu, từ đây hormon đi vào các dịch sinh học khác, bao gồm cả sữa. Trong thời gian pha thể vàng của chu kỳ, hàm lượng progesteron luôn luôn ở mức cao. Độ lớn của thể vàng khi hoạt động mạnh nhất có thể đạt tới 2cm. Theo con đường liên hệ ngược âm tính, lượng progesteron cao trong máu kìm hãm hypothalamus tiết Gn- RH và tuyến yên tiết LH và FSH. Điều đó làm ngừng sự phát triển của các bao nang trên buồng trímg. Tác động của progesteron tạo ra sự yên lặng tương đối trên các buồng trứng; hàm lượng trong huyết tương của các hormon khác tham gia điều tiết chức năng sinh sản đều ở mức thấp; gia súc cái trở nên trầm lặng trong thời gian pha thể vàng.

Về cuối chu kỳ động dục, vào khoảng ngày thứ 16, thứ 17, dưới tác động của các estrogen buồng trứng và với sự phối hợp của progesteron, nội mạc tử cung bắt đầu tăng cường tiết prostaglandin. Sau lđii được tổng hợp, thông qua các mạch lâm ba và các tĩnh mạch vùng, prostaglandin được vận chuyển từ tử cung đến buồng trứng (đến thể vàng), làm thoái hoá hình thái và chức năng của thể vàng. Vì vậy, hàm lượng progesteron trong máu và trong các dịch sinh học giảm xuống đột ngột, sau đó hàm lượng của hormon này giữ ở mức rất thấp, liên tục trong thời gian pha nang, bao gồm cả thời kỳ động dục và rụng trứng, cho tới khi hình thành một thể vàng mới.

Đọc thêm  Một số giống trâu bò nuôi phổ biến ở nước ta

Sự giảm nhanh mức progesteron là một trong những thời điểm mấu chốt trong diễn biến chu kỳ động dục. Mức progesteron giảm đột ngột là nguyên nhân quan trọng nhất gây ra hiện tượng ngừng tổng hợp prostaglandin F2α (Kindahl và cs., 1980).


Khi thoái biến thể vàng và hàm lượng progesteron giảm nhanh chóng tới mức cơ sở, hàm lượng các estrogen và đặc biệt là 17p estradiol trong huyết tương bắt đầu tăng lên. Vào thời gian này, tác động ngược âm tính, khống chế lên hypothalamus và thuỳ trước tuyến yên, do hàm lượng progesteron cao không còn tồn tại. Vì vậy, hiệu quả tác động theo đường liên hệ ngược dương tính do tăng mức estradiol được thực hiện và kích thích sự tiết Gn-RH từ hypothalamus vào hệ mao quản tuyến yên. Estradiol cũng làm tăng độ mẫn cảm của các tế bào thuỳ trước tuyến yên đối với Gn-RH. Dưới tác động phối hợp của Gn-RH và sự tăng độ mẫn cảm của các tế bào thuỳ trước tuyến yên, LH và FSH được tiết ra với hàm lượng lớn. Kết quả là thúc đẩy sự phát triển của nang de Graaf. Khi hàm lượng estradiol đạt đến ngưỡng cao cần thiết, xuất hiện “đỉnh trước rụng trứng” của LH. Hormon này kích thích hàng loạt quá trình và kết thúc bằng sự rụng trứng.

Biến đổi hàm lượng trong huyết tương của 17β estradiol (1), progesteron (2), testosteron(3), LH (4) và FSH (5) vào thời gian trước và sau rụng trứng ở bò cái

Biến đổi hàm lượng trong huyết tương của 17β estradiol (1), progesteron (2), testosteron(3), LH (4) và FSH (5) vào thời gian trước và sau rụng trứng ở bò cái

Độ dài thời gian từ khi bắt đầu động dục đến khi rụng trứng cũng như một số mối quan hệ tương hỗ khác được trình bày ở bảng. Đây là các số liệu trung bình và chúng chỉ có giá trị định hướng. Việc sử dụng các dữ liệu này trong thực tế chỉ có thể có ích nếu biết phối hợp với kiểm tra cơ quan sinh dục qua trực tràng một cách cẩn thận và chính xác.

Mối liên hệ giữa các khoảng thời gian từ khi bắt đầu động dục đến xuất hiện đỉnh LH và đến khi rụng trứng (n = 12) (Theo Bankov và CS-1989)

Mối liên hệ giữa các khoảng thời gian từ khi bắt đầu động dục đến xuất hiện đỉnh LH và đến khi rụng trứng (n = 12) (Theo Bankov và CS-1989)

Ứng dụng định lượng hormon trong thực tế:

Định lượng LH để xác định thòi điểm thụ tinh nhân tạo thích hợp

Viện Chăn nuôi – 1998: tiến hành định lượng LH trong huyết thanh bằng phương pháp miễn dịch enzym (EIA): trong thời gian bò cái động dục, cứ 4 giờ lấy máu một lần để xác định đỉnh LH tiền rụng trứng và xác định thời điểm phối tinh thích hợp.

– Thụ tinh nhân tạo sau đỉnh 4-6 giờ, kết quả thụ thai đạt 81,08% (30 con thụ thai trong số 37 con được TTNT).

– Phối theo phương pháp cũ (quy luật sáng – chiều): thụ thai đạt 75% (9 con có chửa trong tổng số 12 con được phối).

Xác định hàm lượng progesteron trong sữa để chẩn đoán sớm có chửa:

Trong phần lớn chu kỳ động dục, hàm lượng của progesteron thay đổi từ 1 – 4 ηg/ml. Vào ngày động dục, ở 94,23% số bò cái có hàm lượng progesteron dưới 2 ηg/ml.

Hàm lượng progesteron trong sữa lớn hơn trong máu và hiện nay phương pháp miễn dịch phóng xạ (radio immuno assay – RIA) được sử dụng rộng rãi để xác định hàm lượng hormon này và để chẩn đoán sớm có chửa.

Để tiến hành xét nghiệm, bò cái phải trong thời gian tiết sữa. Sau khi phối tinh 20 ngày, lấy mẫu sữa và định lượng progesteron bằng RIA.

– Nếu hàm lượng progesteron thấp, dưới 2 ηg/ml thì chắc chắn (100%) bò cái không có chửa; gia súc có thể đang động dục và có thể cho phối tinh.

– Nếu như hàm lượng cao trên 2 ηg/ml (2 – 6 ηg/ml), bò cái có khả năng đã thụ thai (độ chính xác 70 – 75% – do có thể sau này phôi bị chết).

Cơ chế điều tiết hormon chu kỳ động dục ở bò cái

Cơ chế điều tiết hormon chu kỳ động dục ở bò cái

– Điều khiển ngược vòng dài (long feedback)

– Điều khiển ngược vòng ngắn (short feedback)

– Điều khiển ngược vòng cực ngắn (ultra-short feedback)

Bạn có muốn nhận nội dung tương tự Chăn nuôi trâu bò qua email không?