LIÊN HỆ QUẢNG CÁO: 0989.467.685 - info@caytrongvatnuoi.com

Đặc điểm sinh lý sinh sản của bò cái sữa

Chỉnh sửa lúc 07/06/2018

Nắm được kiến thức sinh lý sinh sản rất quan trọng cho phép chúng ta quản lý và điều hành hiệu quả quá trình chăn nuôi sinh sản; có những can thiệp cũng như những quyết định kịp thời và đúng đắn trong những tình huống cần thiết.

Bò cái có hai buồng trứng hình trái xoan, kích thước 4 cm x 3 cm x 1,5 cm. Buồng trứng có hai chức năng: ngoại tiết – sản sinh ra tế bào trứng và nội tiết – sản sinh ra các hormon, tham gia điều tiết hoạt động sinh sản của bò sữa.

Buồng trứng có số lượng tế bào trứng lớn nhất lúc bào thai được 3,5 tháng tuổi – khoảng 3.000.000 tế bào trứng. Trong giai đoạn phát triển bào thai, con số này giảm dần và vào lúc sinh còn 500.000 tế bào trứng. Trước khi thành thục tính dục, các tế bào trứng phát triển, có thể đạt tới giai đoạn nang trứng, tuy nhiên không xảy ra rụng trứng mà các nang trứng bị thoái biến. Hiện tượng thoái biến xảy ra trong suốt đời sống con vật, để sau cùng buồng trứng không còn hoạt động nữa ở những bò cái già.

Lát cắt buồng trứng

Lát cắt buồng trứng

1- Nang nguyên thuỷ 5- Nang cấp ba thoái hoá 2- Nang cấp hai 6- Thể vàng phát triển 3- Nang cấp ba 7- Thể vàng đang thoái hoá 4- Nang de Graaf (nang cấp 3 phát triển)

Sự thành thục sinh dục ở bê cái là một quá trình phức tạp. Đến nay người ta vẫn chưa giải thích được cơ chế xuất hiện thành thục sinh dục và cũng rất khó xác định được chính xác thời điểm bắt đầu xuất hiện thành thục sinh dục.

Một số công trình nghiên cứu cho rằng, ở bê cái luôn có một lượng nhỏ hormon estrogen được tiết ra. Hormon này tác động kìm hãm lên các tế bào thuỳ trước tuyến yên, làm cho nó không mẫn cảm với Gonadotropin Releasing Hormone (Gn- RH) do Hypothalamus tiết ra. Vào thời điểm trước khi xuất hiện thành thục sinh dục, nhờ tác động của một tác nhân mang tính tiên phát có nguồn gốc từ cấu trúc thần kinh cao cấp, tác động kìm hãm của các estrogen lên tuyến yên bị loại bỏ. Từ đó, dưới tác động kích thích của Gn-RH, tuyến yên bắt đầu tiết vào máu Lutein Hormone (LH) và Folliculin Stimulin Hormone (FSH) với lượng lớn hơn. Các hormon này tác động làm cho các bao noãn phát triển, tiếp theo là sự rụng trứng và hình thành thể vàng. Quá trình thành thục sinh dục được đặc trưng bằng việc hoàn thiện dần dần các mối quan hệ phức tạp trong hệ thống dưới đổi – tuyến yên – buồng trứng, dưới ảnh hưởng của tác nhân thần kinh trung ương. Thành thục sinh dục là thời kỳ trong đó diễn ra các thay đổi về lượng. Đó là: buồng trứng bắt đầu tiết một lượng estrogen lớn hơn, dưới tác động của các hormon này, cơ thể và các cơ quan sinh dục phát triển mạnh hơn, các dấu hiệu sinh dục thứ cấp xuất hiện rõ nét hơn.

Tuổi xuất hiện thành thục sinh dục ở bò cái tơ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, các yếu tố quan trọng nhất là:

Giống: giống bò sữa hay giống bò thịt, giống bò ôn đới hay giống nhiệt đới.

Động dục lần đầu xuất hiện ở những con bò tơ hướng sữa sớm hơn so với những con bò tơ thuộc các giống hướng thịt. Bò cái giống sữa châu Âu đạt đến tuổi thành thục sinh dục (tuổi xuất hiện chu kỳ động dục đầu tiên) vào lúc 10 tháng tuổi (biến động từ 7 đến 18 tháng), sớm hơn so với các giống bò nhiệt đới: thành thục sinh dục lúc 16 – 24 tháng tuổi.

Mức dinh dưỡng của gia súc: ví dụ, nhóm bò tơ Lang trắng đen được nuôi dưỡng với khẩu phần giầu năng lượng, động dục ở tuổi sớm hơn, trung bình hai lần so với những con được nuôi với khẩu phần nghèo năng lượng.

Khí hậu và mùa bê sinh ra: mùa của bê được sinh ra và nhiệt độ môi trường trong đó bê được nủôi dưỡng cũng có những ảnh hưởng cơ bản lên sự xuất hiện thành thục sinh dục. Nhìn chung, những con bò tơ được sinh vào tháng 9 thành thục sinh dục sớm hơn một cách đáng kể so với những con được sinh vào tháng 3.

Quản lý hệ thống chăn nuôi: sự hiện diện của những con bò cái trưởng thành khác và của bò đực giống trong đàn làm cho bò tơ xuất hiện thành thục sinh dục sớm hơn.

Trong thực tế, ở đại gia súc nhai lại, hoạt động sinh dục bắt đầu sớm hơn rất nhiều trước khi kết thúc phát triển cơ thể. Tuy nhiên, sự xuất hiện thành thục sinh dục và động dục lần đầu gắn liền với việc cơ thể đạt khối lượng và kích thước nhất định. Trong nội bộ của một giống, khối lượng cơ thể của gia súc hình như là một yếu tố có tính quyết định hơn so với yếu tố tuổi, trong việc xuất hiện lần động dục đầu tiên.

Một số số liệu về sinh sản của các giống bò ở Nam Việt Nam

Một số số liệu về sinh sản của các giống bò ở Nam Việt Nam

(Nguồn: Technology of Day Valorization 1990 – 1993: Project STD 2)

Đọc thêm  Cách lập khẩu phần ăn cho bò sữa

Để không làm tổn hại đến sự phát triển của cơ thể bò cái, chỉ nên tiến hành phối giống sau khi thấy bò cái tơ xuất hiện 2-3 chu kỳ động dục và khối lượng cơ thể của nó bằng 3/4 khối lượng cơ thể của bò cái trưởng thành. Việc xác định thời điểm tối ưu để phối giống cho bò cái tơ mà dựa vào tuổi của nó (tuổi tính bằng tháng kể từ khi đẻ) là không phù hợp. Tốt nhất là phải xem xét xem bò cái tơ đó đã đạt được khối lượng cần thiết chưa. Cụ thể, trong điều kiện ở nước ta, đối với bò cái tơ hướng sữa chỉ nên phối giống khi đạt khối lượng trong khoảng từ 300 – 350 kg.

Bò cái tơ sau khi thành thục sinh dục và bò cái trưởng thành sau khi đẻ có biểu hiện động dục mang tính chu kỳ. Gọi là chu kỳ động dục. Độ dài chu kỳ động dục ở bò cái và bò tơ thay đổi trong những giới hạn khá rộng. Đa số các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực này đều chấp nhận độ dài 20 ngày ở bò tơ và 21 ngày ở bò cái trưởng thành. Người ta không quan sát thấy hiên tượng tăng độ dài của chu kỳ động dục cùng với sự tăng lứa tuổi hay tăng số lứa đẻ.

Nhìn từ quan điểm sinh học, chu kỳ động dục ở gia súc cái, trong đó có bò cái, là tập hợp của một số chu kỳ (pha) khác nhau:

Pha động dục: là pha mà gia súc cái cho phép gia súc đực phối. Độ dài pha động dục khoảng 15 giờ ở bò tơ và 18 giờ ở bò cái đã đẻ nhiều lần. Rụng trứng xảy ra khoảng 12 giờ sau khi kết thúc thời gian động dục, hoặc trung bình khoảng 30 giờ sau khi bắt đầu động dục. Đó là thời kỳ duy nhất trong chu kỳ động dục mà con cái có khả năng thụ thai.


Pha sau động dục: là pha tiếp theo của pha động đục và kết thúc với việc hình thành thể vàng, nó có độ dài khoảng 2 – 3 ngày.

Pha yên tĩnh:là pha dài nhất của chu kỳ động dục. Đặc trưng của pha này là sự có mặt của thể vàng trên buồng trứng và nó kéo dài khoảng 15 ngày, ở bò cái vắt sữa, thời gian của pha này thay đổi rất nhiều. Sự thay đổi của pha này là nguyên nhân kéo dài chu kỳ động dục.

Pha tiền động dục: là khoảng thời gian giữa lúc bắt đầu thoái hoá chức năng của thể vàng và xuất hiện các dấu hiệu động dục đầu tiên. Pha cuối cùng này thông thường kéo dài khoảng 2 – 3 ngày.

Các pha của chu kỳ động dục nêu trên mang nhiều ý nghĩa mồ tả lý thuyết. Điều quan trọng trong thực tế là chỉ tồn tại hai pha cơ bản: pha nang và pha lutein (pha thể vàng – đặc trưng tương ứng là hoạt động của các bao nang trên buồng trứng và sự có mặt của thể vàng. Trong pha thứ nhất, các hormon estrogen và androgen được tổng hợp và tiết vào máu, còn trong pha thứ hai – progesteron. Trong thời gian pha nang, ở bò cái, thông thường có một, rất ít khi có hai hay nhiều bao nang phát triển, đạt đến rụng trứng. Bò cái có những biến đổi về hành vi và thể chất. Trong pha lutein có sự “yên lặng’’ tương đối của các mô và các bộ phận sinh dục, gia súc cái tỏ ra yên tĩnh và không quan tâm đến sự hiện diện của đực giống.

Những thay đổi hình thái trong buồng trứng:

Các công trình nghiên cứu những năm gần đây chỉ ra rằng, trong chu kỳ động dục ở bò, các nang trứng cấp 3 (kích thước > 0,5 cm) phát triển có tính chu kỳ theo dạng sóng nang (Folicular Wave). Đó là sự phát triển đồng loạt của một số bao nang (có thể lên tới 15 bao nang) trong cùng một thời gian. Trong một chu kỳ động dục có thể có 2 – 3 hoặc thậm chí 4 đợt sóng nang phát triển.

Đợt sóng nang đầu tiên bắt đầu giữa ngày thứ 3 và ngày thứ 4,sau khi rụng trứng và đợt sóng tiếp theo xuất hiện sau đó 5 đến 10 ngày. Những nang trứng của lớp sóng đầu tiên đều thoái hoá và vào cuối chu kỳ động dục chỉ có nang trứng của lớp sóng thứ hai hay thậm chí của lớp sóng thứ ba là đạt tới kích thước lớn, thành thục hoàn chỉnh (nang de Graaf) và sau đó vỡ ra (thoát noãn).

Thể tích của các nang trứng tăng mạnh nhất vào ngày cuối cùng của chu kỳ, trước khi rụng trứng. Điều đó chủ yếu là do vào lúc này, tính thấm của thành các mạch máu và thành các nang tăng mạnh nhất.

Sau khi trứng rụng thì thành bao nang co lại. Các tế bào của màng trong hoà lẫn vào các tế bào màng hạt (zona granulose). Trong một nang trứng nguyên vẹn (trước khi thoát noãn) thì màng hạt không chứa mạch máu. Nhưng ngay sau khi rụng trứng, các mạch máu và các tế bào liên kết xuyên xen kẽ giữa các tế bào màng hạt và các tế bào này chuyển thành tế bào thể vàng lutein – có khả năng sản sinh ra progesteron (trước khi rụng trứng thì các tế bào này không sản sinh ra các hormon).

Đọc thêm  Hỏi đáp về các bệnh ở trâu bò

Trong suốt các chu kỳ động dục, các nang trứng phát triển và thoái hoá liên tục. Một số nang trứng đạt tới kích thước lớn đáng kể và có thể sờ thấy được nhưng cũng khó xác định nó là nang trứng thuộc loại nào. Giai đoạn (pha) của chu kỳ được xác định bằng cách sờ qua trực tràng chủ yếu dựa trên sự hiện diện và phát triển của thể vàng.

Biến đổi của các cơ quan sinh dục khác:

Dưới tác động của hormon, các cơ quan sinh dục khác cũng có những biến đổi mang tính chu kỳ. Tử cung có những biến đổi sâu sắc nhất vào thời kỳ bò cái động dục, như: trương lực tăng, co bóp, sung huyết… Đây chính là sự chuẩn bị cho quá trình thụ tinh và mang thai.

Các dấu hiệu động dục:

Các dấu hiệu biểu hiện ra bên ngoài của động dục là những biến đổi về mặt thể chất và hành vi. Khi thả gia súc tự do thì dễ đàng quan sát các dấu hiệu này. Chính vì vậy, khi xây dựng chuồng trại nên dự kiến một nơi, một khoảng trống để thả gia súc trong một vài giờ mỗi ngày. Cũng có thể thả gia súc ra bãi chăn để quan sát các dấu hiệu động dục.

Về mặt thể chất, quan sát thấy:

– Âm hộ sưng và ẩm ướt, niêm mạc đường sinh dục sung huyết và không dính.

– Từ cổ tử cung chảy ra dịch trong suốt và dẻo. Có thể thấy dịch 1 – 2 ngày trước khi động dục thực sự.

– Lông ở phần mông xù lên.


– Thấy các vết dịch khô hoặc vết máu xung quanh âm hộ và cuống đuôi.

Thực tế là các gia súc động dục thường mẫn cảm, người ta có thể thấy các dấu vết giầy xéo trong chuồng, các dấu vết trên phần hông con vật do nhảy lên nhau.

Tuỳ theo mức độ tự do để thực hiện các hoạt động, thấy gia súc có những hành vi sau đây:

Gia súc bồn chồn, mẫn cảm, hay chú ý đến sự xuất hiện của người hay của gia súc khác.

– Kêu rống, đặc biệt là vào ban đêm.

– Nếu quan sát vào ban đêm, thấy gia súc  ở tư thế đứng trong khi những con khác nằm.

– Gối đầu lên phần hông của những con khác.

– Nhảy lên những con gia súc khác trước khi bắt đầu động dục.

– Đứng yên khi có một gia súc khác nhảy lên.

– Liếm và húc đầu lên những con khác.

– Hít và ngửi cơ quan sinh dục (hành vi đặc trưng như con đực).

– Ăn kém ngon miệng và sản lượng sữa có thể giảm.

Thông thường, trong khi bò cai động dục, tất cả các dấu hiệu động dục không thể quan sát được trên cùng một gia súc. Tuy nhiên, sự hiện diện của một trong những dấu hiệu này cũng đủ cho người chăn nuôi hoặc một cán bộ kỹ thuật phát hiện ra bò cái hoặc bò tơ đang động dục. Trong thực tế, việc phát hiện bò cái hoặc bò tơ động dục gặp khó khăn do pha này ngắn so với toàn bộ chu kỳ động dục.

Chỉ tiêu duy nhất chắc chắn 100% động dục là phản xạ đứng yên của gia súc động dục khi bị con gia súc khác nhẩy lên. Một con bò cái nhẩy lên một con bò cái khác thường là dấu hiệu nó sắp động dục hoặc động dục đã trôi qua một vài ngày. Cũng có thể xảy ra là những gia súc đang có chửa thể hiện dấu hiệu động dục, tuy nhiên khi bị những con khác nhẩy lên thì chúng không có phản xạ đứng yên (khoảng 5% bò sữa đang chửa có biểu hiện động dục với những hành vi liên quan, nhưng không xảy ra rụng trứng).

Năng lực của con người có tầm quan trọng đặc biệt trong vấn đề phát hiện động dục và điều khiển quá trình sinh sản ở bò. Cần phải ý thức rằng, phát hiện động dục là một công việc có chương trình và chính xác chứ không phải là những quan sát ngẫu nhiên. Để bảo đảm cho công việc này chính xác và hiệu quả cần có một cuốn sổ ghi chép và theo dõi động dục, cũng như diễn biến quá trình sinh sản của từng con bò cái.

Nội dung ghi chép trong sổ này rất quý giá. Nó cho phép biết rõ những gia súc nào sẽ động dục và chúng cần được quan sát chu đáo vào những thời điểm nhất định.

Để phát hiện động dục tốt, đòi hỏi phải quan sát 3 lần (sáng, trưa và tối) trong một ngày, độ dài mỗi ỉần quan sát phụ thuộc vào số lượng gia súc trong đàn. Tốt nhất là quan sát vào sáng sớm và chiều tối. ở các.nước nhiệt đới như nước ta, phát hiện động dục vào buổi chiều tối đặc biệt quan trọng. Bởi vì trong thời gian ban ngày, do trời nóng, hoạt động tự phát của các gia súc giảm tới mức tối thiểu.

Bạn có muốn nhận nội dung tương tự Chăn nuôi trâu bò qua email không?